Kształcić umiejętność czytania - ale jak?

Kształcić umiejętność czytania - ale jak?

Autor: Maria Gudro-Homicka
22 sierpień 2018 / KSZTAŁCENIE

              Mówiąc o czytaniu, należy zacząć od definicji. Słownik języka polskiego podaje: czytać to „przebiegając wzrokiem po napisanych lub wydrukowanych literach albo innych symbolach, formułować w umyśle lub na głos odpowiadające im dźwięki językowe; zapoznawać się z treścią tego, co jest napisane albo wydrukowane”.
 Z definicji wynika, że czytanie to opanowanie techniki szybkiego, sprawnego zapoznania się z tekstem  pisanym oraz rozumienie tekstu. Czytanie jest bardzo ważną, a nawet najważniejszą, po umiejętności myślenia, umiejętnością, którą  uczeń powinien nabyć w szkole bowiem:
- jest narzędziem uczenia się,
- umożliwia człowiekowi twórcze uczestnictwo w życiu i kulturze,
- nadaje życiu sens.
             We współczesnym świecie umiejętność czytania jest niezbędna. Na agresywnym rynku pracy poradzi sobie tylko ten, kto bardzo szybko odszuka potrzebne mu informacje z różnych źródeł, potrafi je przetworzyć i wykorzystać, a więc czyta i rozumie czytane teksty. Rozumienie tekstu według prof. Reginy Pawłowskiej obejmuje:
- rozpoznawanie kształtu graficznego lub akustycznego słów,
- rozpoznawanie znaczenia słów,
- uwzględnianie znaczeń morfemów funkcjonalnych,
- uświadomienie znaczeń wynikających ze związków składniowych: liniowych, 

  gramatycznych, semantycznych,
- poznanie znaczeń zdań i zależności między zdaniami, uchwycenie znaczeń akapitów i

  stosunków logicznych między akapitami, zdawanie sobie sprawy z całości struktury tekstu,

  identyfikacja wyższych struktur semantycznych (np. narrator, postać, wydarzenie,

  przestrzeń, motyw, wątek, fabuła),

- rozumowanie, dowodzenie,
- uprzytomnienie sobie intencji nadawcy tekstu, funkcji i idei tekstu,
- uświadomienie sytuacji komunikacyjnej w tekście (kto do kogo mówi, w jakich okolicznościach) i zasad wyboru struktur językowych do tekstu rzez nadawcę (czyli stylu).
            Umiejętność rozumienia tekstu jest procesem i rozwija się etapowo. Regina Pawłowska wyznacza następujące etapy czytania:
- okres poprzedzający naukę czytania – przyswajanie języka od niemowlęctwa do 6-7 roku życia,
- okres czytania początkowego – klasa I,
- okres czytania samodzielnego – klasa II,
- okres przejściowy – klasa III i IV,
- niska lub średnia dojrzałość czytania – klasa V i VI,
- zaawansowane czytanie funkcjonalne – klasa VII i VIII,
- nabywanie wyższych technik czytania – szkoły średnie i wyższe,
- etap dojrzałości czytelniczej.
            Zgadzam się z Reginą Pawłowską, autorką publikacji „Lingwistyczna teoria nauki czytania” i „Metodyka ćwiczeń w czytaniu”, że umiejętność czytania jest podstawową umiejętnością, w którą szkoła powinna wyposażyć ucznia. Jestem przekonana, że ćwiczenie (trenowanie) tej umiejętności od początków edukacji dziecka po maturę – na każdej lekcji każdego przedmiotu pozwoli osiągnąć sukces szkolny i pozaszkolny każdemu uczniowi.          Czy to jest możliwe w obecnej rzeczywistości szkolnej, gdy w klasie jest 25- 30 uczniów? Jest to możliwe i konieczne. Szkoła bowiem powinna uczyć czytania na lekcji, a nie zadawać naukę czytania do domu. Nauczyciel odpowiada za to, czego nauczy na lekcji, bowiem nie ma wpływu na to, co się dzieje w domu rodzinnym ucznia, jak dużo czasu poświęcają rodzice swoim dzieciom na naukę.        

            Obecnie, zgodnie z etapami czytania,  uczniowie po klasie VI  powinni osiągnąć niską lub średnią dojrzałość czytania, a w klasach VII i VIII należy uczyć czytania funkcjonalnego.

            Od czego należy zacząć? Po pierwsze, nauczyciel powinien zdiagnozować zespół  uczniów i wyciągnąć wnioski dotyczące odpowiedzi na pytania:
1. Czy uczniowie opanowali technikę czytania w wymaganym w klasach IV-VI stopniu?
2. Jakie jest ich tempo czytania?
3. Czy rozumieją przeczytany tekst?
4. Czy potrafią wybrać informacje z tekstu, określić jego temat, odczytać przenośne znaczenie

    słów?
5. W jakim stopniu rozumieją znaczenie związków frazeologicznych: wyrażeń, zwrotów,

    przenośni?
6. Które teksty są im bliższe: proza czy poezja, teksty literackie czy popularnonaukowe,

    realistyczne czy fantastyczne?
7. Czy w ogóle lubią czytać?
            W fazie diagnozowania umiejętności uczniów należy zwrócić też uwagę na ich zasób słów i ortografię. Gdy nauczyciel zdobędzie wiedzę o ich umiejętnościach polonistycznych i ponadprzedmiotowych, rozpozna style uczenia się, zainteresowania, potrzeby, emocje, ustala strategię pracy: dobiera metody nauczania, formy pracy, treści. Po tych ustaleniach zaczyna uczyć. Wiedząc, że nikogo nie można nauczyć niczego bez jego zgody i wewnętrznej potrzeby (przekonania),  stara się stworzyć takie warunki  uczniom, żeby chcieli się uczyć. Uczniowie w klasach VII-VIII powinni nabyć przede wszystkim umiejętności czytania, mówienia, pisania, słuchania. Trzeba więc czas na lekcji poświęcić na ćwiczenie powyższych umiejętności. Na czytanie mamy na lekcji od 7 do 10 minut. Gdy przemnożymy ten czas przez liczbę godzin języka polskiego w roku, jest to dużo czasu na wyćwiczenie tej umiejętności. Jeśli nauczyciele innych przedmiotów poświęcą na swoich lekcjach czas na czytanie ze zrozumieniem, uczeń jednego dnia będzie w szkole czytał około godziny. Takie praktyki pozwolą uczniom odnieść sukces szkolny w każdej dziedzinie. Nie będzie uczniów drugorocznych, niechętnych do nauki, znikną problemy wychowawcze (sic!).
            Aby przystąpić do nauki czytania w klasie VII, należy uświadomić uczniom cel ćwiczeń w czytaniu. Uczeń ma być podmiotem wszelkich działań związanych z czytaniem. Ćwiczenia powinny odpowiadać wszystkim psychicznym czynnościom (poznawczym, myślowym, językowym, zmysłowym, emocjonalnym).
            Każde ćwiczenie składa się z czterech elementów:
1. Polecenie nauczyciela,
2. Wykonanie polecenia przez ucznia,
3. Wspólne sprawdzenie wyników,
4. Motywowanie do kolejnych ćwiczeń.
            Prof. Regina Pawłowska zwraca szczególną uwagę na planowanie cyklu lekcji i cykli w rocznym i wieloletnim procesie czytania w ścisłej integracji z ćwiczeniami w mówieniu i pisaniu, w związku z poznawaniem literatury, języka, świata. W tej metodzie mamy wszechstronność, różnorodność, systematyczność i systemowość, a w rezultacie skuteczność.
Programowanie nauki czytania powinno uwzględniać etapy rozwoju językowego ucznia, etapy nabywania umiejętności czytania, indywidualne zdolności, możliwości i ograniczenia, uwarunkowania środowiskowe, posługiwanie się przez ucznia kodem ograniczonym czy rozwiniętym, zakres wiedzy na danym poziomie kształcenia, potrzeby życiowe i rozwojowe ucznia.
            Aby kształcenie sprawności czytania było skuteczne, należy systematycznie badać efekty czytania. Naukę czytania i ćwiczenia tej umiejętności należy zamieścić w planie wynikowym, czy innym, uwzględniając osiągnięcia uczniów na poziomie podstawowym i ponadpodstawowym, ustalić  kryteria oceny techniki czytania i rozumienia tekstu.
I.    Trening czytania zaczynamy od ćwiczeń techniki czytania. Wszyscy uczniowie na każdej

       lekcji języka polskiego czytają 2 – 3 minuty w ,,słuchawkach” – 

       uczniowie osłaniają uszy dłońmi, czytają głośno krótki tekst, każdy w swoim tempie.

       Słyszą tylko swój głos, nie słyszą kolegów. Nauczyciel słyszy wszystkich, sprawdza

       tempo i poprawność czytania. Po 2-3 minutach nauczyciel daje sygnał do zakończenia

       ćwiczenia.
       Nie należy przedłużać wyznaczonego czasu. Uczeń powinien odczuć niedosyt czytania.
       Po zakończeniu ćwiczenia nauczyciel pyta: kto przeczytał połowę tekstu, kto więcej?
       Uczniowie powinni czuć się bezpiecznie, a połowę tekstu na pewno przeczytają wszyscy.
       Kolejny etap pracy z tekstem to:
       a)   odszukanie w tekście wskazanych przez nauczyciela wyrazów, wyjaśnienie ich

             znaczenia,
       b)   odszukanie wyrazów z trudnością ortograficzną,

       c)   wybór informacji z tekstu,
       d)   zinterpretowanie wskazanego zdania,
       e)   ustalenie tematu tekstu itp.
       Po miesiącu tego typu ćwiczeń można zauważyć dużą różnicę w tempie, biegłości i 

       poprawności czytania uczniów. W tym czasie należy podać uczniom informacje o 

       szybkości czytania czyli o liczbie słów przeczytanych przez minutę. Zaczynamy od 150

       słów. Czytając głośno, uczniowie wchodzą w rolę: lektora, nauczyciela, wnuka, który 

       czyta chorej babci, itp. Rola pozwala im eliminować stres.
II.    Gdy uczniowie zwiększą tempo czytania, ćwiczą wyszukiwanie informacji:

  1.   Nauczyciel czyta tekst, uczniowie słuchają i zapisują informacje.
  2. Uczniowie czytają tekst cicho i wypisują informacje.
  3. Nauczyciel przed czytaniem tekstu podaje uczniom liczbę informacji, które mają wyszukać.
  4. Uczniowie czytają tekst i wypisują imiona bohaterów.
  5. Nauczyciel podaje uczniom wyrażenia, zwroty, wyrazy z trudnością ortograficzną a uczniowie podkreślają w tekście, wypisują, porządkują w kolejności alfabetycznej, zapisują z pamięci itp.

Tekst do ćwiczeń powinien być krótki, około jednej strony. Uczniowie za każdym razem mają określony czas na wykonanie ćwiczenia.

III.  Interpretacja tekstu
       1.   Nauczyciel czyta tekst, uczniowie słuchają i określają temat lub problem

             przedstawiony w tekście.

       2.   Przed przeczytaniem tekstu uczniowie otrzymują kartę pracy z 2-3 zdaniami do

             interpretacji.
       3.   Uczniowie wyszukują w tekście wyrażenia, zwroty, frazy i wyjaśniają ich znaczenie.

       4.   Wskazują w tekście poetyckim środki stylistyczne i ich funkcje.

       5.   Wskazują w wierszu podmiot liryczny, adresata, określają typ liryki.

IV.  Uczniowie redagują pytania do tekstu literackiego, poetyckiego, popularnonaukowego itp

  1. Proza, np.
  1. Kto jest narratorem, określ typ narratora?
  2. Kiedy i gdzie toczy się akcja?
  3. Czy są bohaterowie drugoplanowi?
  4. Co jest tematem utworu?
  1. Poezja, np.
  1. Kto do kogo mówi?
  2. O czym mówi?
  3. Za pomocą jakich środków stylistycznych (artystycznych) podmiot liryczny wyraża uczucia?
  4. Jak jest zbudowany wiersz?
  5. Do jakiego typu liryki zaliczysz ten wiersz?
  1. Tekst popularnonaukowy, np.
  1. Jakie informacje zawarte są w tekście?
  2. Czy w teście postawiona jest teza?
  3. W jakim celu autor napisał tekst?

Podałam kilka przykładów ćwiczeń w czytaniu. Podkreślam, że powyższe ćwiczenia 

proponowałam uczniom na każdej lekcji. Tylko systematyczna praca daje efekty. Uczniowie, jeśli mają jasno określony cel, dążą do poprawy, chcą osiągnąć sukces w czytaniu. Starałam się zauważyć i docenić nawet najmniejszy ich sukces. Cieszyłam się, gdy uczniowie zadawali pytanie: Czy Pani zauważyła, że już lepiej czytamy?

            Chcę podkreślić, że każdy tekst z podręcznika, mimo, że uczniowie mieli przygotować go w domu, czytaliśmy na lekcji: każdy uczeń po kilka zdań czytał głośno, pozostali słuchali śledzili tekst, a następnie wykonywali, zadane przeze mnie, zadania do tekstu. Te i podobne ćwiczenia proponowałam uczniom w każdej klasie. Zmieniałam tylko teksty i stopień trudności poleceń.

            Efekty systematycznej i konsekwentnej pracy były widoczne po kilku miesiącach. Oczywiście, nie wszyscy uczniowie w tym samym czasie nabywają umiejętność czytania na oczekiwanym poziomie. Mają do tego prawo. Wiem jednak, że nie wolno mi wątpić w możliwości uczniów, nie wolno zaniedbać żadnego z nich.

Podczas warsztatów z nauczycielami języka polskiego słyszę nierzadko: ,,podobają mi się te ćwiczenia, ale nie zdążę zrealizować podstawy programowej”.

Z doświadczenia 42-letniej pracy z uczniami wiem, że nauczyciel zdąży nauczyć wszystkich umiejętności i wiedzy, jeśli dobrze zaplanuję pracę z uczniami. Ponadto, nauczyciel pracuje z programem, w którym zawarte są treści i umiejętności z podstawy programowej. A podręcznik, jak sama nazwa wskazuje (to, co pod ręką), może być wykorzystany na lekcji lub nie.

Jestem przekonana, że jeśli uczeń nabędzie umiejętność czytania na trzech poziomach rozumienia tekstu ( wybieranie tekstu, interpretacja, czytanie krytyczne), nauczyciel nie będzie tracił czasu na lekcjach na kolejne testy i pseudotesty po kilka w tygodniu,  uczniowie osiągną dobre wyniki na egzaminie i w życiu.

 

LITERATURA

1. Regina Pawłowska, Lingwistyczna teoria nauki czytania, Wyd. Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2002.

2. Regina Pawłowska, Metodyka ćwiczeń w czytaniu, Wyd. Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2002
3. Małgorzata Małyska, Trening drogą do efektywnego czytania, Polonijne Centrum Nauczycielskie w Lublinie, 2005



Komentarze EKSPERTÓW


Brak wyników.

Najnowsze wątki


Informujemy, iż korzystamy z informacji zawartych w plikach cookies. Użytkownik może kontrolować pliki cookies za pomocą ustawień swojej przeglądarki internetowej. Dalsze korzystanie z naszego serwisu internetowego, bez zmiany ustawień przeglądarki internetowej oznacza, iż użytkownik akceptuje stosowanie plików cookies